Van dierenfabel tot embleemboek
Gheraert Leeu's Dye Hystorien ende Fabulen van Esopus (1485) en de vroege ontwikkeling van het embleemgenre in de Lage Landen.
Dit is een teaser van een paper die ik in 2020 schreef als onderdeel van de bachelor Geschiedenis aan de Universiteit Leiden. De paper werd beoordeeld met een 8,5 en is gepubliceerd door Jonge Historici. Lees het onderzoek hier!
De Lage Landen vormden met hun decentrale instituties een kosmopolitisch walhalla voor lokale initiatiefnemers zoals in het geval van de rederijkers. Deze groep, bestaande uit amateurdichters en voordrachtskunstenaars, ging zich in de late middeleeuwen organiseren en verenigen en verspreidde zich al snel door het hele land.
Elke zelf respecterende stad had wel een rederijkerskamer waarin mannen van burgerlijke en adellijke komaf bijeenkwamen. Uit deze cultuur van stedelijke competitie, voordrachtskunst en literaire experimenten ontstonden nieuwe manieren om kennis, moraal en beeldcultuur met elkaar te verbinden.
Toen Eduard de Dene in 1567 De Warachtighe Fabulen der Dieren publiceerde, vaak beschouwd als het eerste Nederlandstalige embleemboek, leek er iets nieuws te ontstaan: dierenfabels voorzien van spreuken, illustraties en moraliserende boodschappen die de lezer uitnodigden om verborgen betekenissen te ontcijferen. Maar was dit werkelijk een plotselinge innovatie van de zestiende eeuw?
Dit onderzoek stelt een andere vraag. Misschien begon de emblematische traditie al veel eerder.
Ruim tachtig jaar vóór De Dene verscheen namelijk al Gheraert Leeu’s Dye Hystorien ende Fabulen van Esopus (1485), een rijk geïllustreerde Middelnederlandse verzameling dierenverhalen die opvallend veel kenmerken deelt met latere embleemboeken. De combinatie van tekst, beeld en moraal roept een fundamentele vraag op: wanneer wordt een geïllustreerd fabelboek eigenlijk emblematisch?
Dit onderzoek laat zien dat de opkomst van het embleemboek geen plotseling cultureel keerpunt was, maar een geleidelijke transformatie die diep geworteld lag in de laatmiddeleeuwse cultuur van de Lage Landen. Daarmee verschuift ook onze kijk op de oorsprong van de Nederlandse embleemtraditie.
